Twitter Instagram Twitch Facebook Emiliano451 Kinoclub

Nido de caranchos

  • Home
  • About
  • Fotografía
    • Lomo
    • Flaneur
    • Noches de pandemia
    • Foto reportaje
  • Cine
    • Kinoclub
    • Cineclub YMCA
    • Cineclub La Rosa
    • Documental
  • Música
    • Vinilos
    • Rock
    • Próximamente
  • Literatura
  • Viajes
  • Etc
    • EP
    • Fútbol
    • Cartele
    • Cafecito


Quero aproveitar que “Sempre en Galicia” de Montevideo (o programa en galego máis antigo do mundo) cumpre 74 anos para pedir que o vindeiro ano viaxemos ata a capital da miña moi recordada República Oriental do Uruguai para participar nas celebracións do 75º Aniversario. Coido que estamos en débeda cos emigrantes que o 3 de setembro de 1950 deciden homenaxear a Castelao (falecido en Bos Aires no mes de xaneiro) por medio da fundación dunha audición radial que fose emitida enteiramente no noso idioma.

Aqueles galeguistas (Canabal, Crestar, Couceiro, Leiras, Meilán, Pita, Somoza) eran admiradores e seguidores do ideario do nobre rianxeiro e sentíanse moi doídos polo seu pasamento. Naqueles tempos a radio era un medio de comunicación que tiña moita audiencia e a idea era a de achegarse aos fogares dos galegos emigrados no Río da Prata (por onda corta tamén se podía escoitar na capital arxentina) para alumear con sentimento e así manter a nosa identidade diferenciada.

O custe do espazo radial era pagado polos propios fundadores e tamén por un pequeno grupo de amigos que cada mes pagaba unha cota de colaboración. Cando se producía algunha baixa na recadación, polo que fose, alí estaba sempre a man xenerosa de don Xesús do Amenal (Xesús Canabal Fuentes) para arranxar o asunto. Ata a morte de Manuel Meilán Martínez (o último dos fundadores e director desde 1950) o espazo foi pagado por particulares (entre eles os propios redactores-locutores) e logo pasou a ser unha responsabilidade do “Patronato da Cultura Galega” xa que recibiu a honrosa herdanza de manter activa a voz dos loitadores devanceiros.

Hai que ser agradecido e por iso fago un chamamento para que os cidadáns galegos, mediante a súa xestión persoal diante das autoridades que xulguen comenentes, soliciten a celebración de actividades culturais na capital uruguaia no vindeiro 2025 e así poder berrar forte VIVA SEMPRE EN GALICIA DE MONTEVIDEO! Eu penso que este programa radial é un importante fito dentro da longa historia da nosa emigración e debe ser tido en conta pois fortalece o noso espírito.

Estou a pensar en que hai dous concellos galegos (o de Carballo e do Rianxo) que teñen sobrados motivos para achegarse a Montevideo é celebrar unha Festa da Irmandade Emigrante. Os rianxeiros, xa que “Sempre en Galicia” é unha homenaxe cotiá a Castelao e tamén porque foi o “Patronato da Cultura Galega” o que fixo a doazón do busto a Castelao que se instalou no paseo da Ribeira en 1975. Quero dicir que sería moi fermoso que cincuenta anos despois, o actual alcalde dixese en Montevideo: Graciñas, Patronato da Cultura Galega. Os carballeses, pois tamén teñen que sentir orgullo de que diante do micrófono de Sempre en Galicia leva 30 anos ininterrompidos Xosé Antonio García de Seárez (Toni de Seárez). O meu prezado amigo naceu en Sofán e reside en Montevideo desde o seu casamento coa filla montevideana duns emigrantes carballeses. O meritorio labor de Toni (director-locutor-redactor) debe ser premiado xa que o seu bo facer e a súa constancia manteñen a emoción de poder falar na nosa lingua en terras uruguaias.

Por suposto, ademais de Rianxo e Carballo, espero contar con achegas de entidades e institucións para que o mes de setembro do 2025 sexa unha conmemoración inesquecible (no recordo de moitos permanece a moi exitosa celebración do 40º Aniversario con “Milladoiro” do Teatro Solís) para agradecerlle aos que na outra beira do mar mantiveron acesa a lareira da galeguidade. Non quero esquecer de informar que un dos fundadores de Sempre en Galicia foi o deputado republicano, Alfredo Somoza Gutiérrez, que fora presidente da Deputación Provincial da Coruña en 1931 e que outros dous fundadores, Canabal e Meilán, recibiron a Medalla Castelao. O certo é que Sempre en Galicia merece as máximas distincións pero sei que o mellor agasallo será achegarse a Montevideo para ofrecerlle unha fonda aperta colectiva aos descendentes dos fundadores, redactores, locutores, colaboradores e aos directivos do Patronato da Cultura Galega. Haberá discursos que farán louvanza do mérito de manterse, desde 1950, nun ético sulco de identidade pero quizais o máis emotivo sexan as dúas palabras finais: Graciñas, Moitas Grazas.

Manuel Suárez Suárez
Dende Lonxe de Montevideo.
Share
Tweet
Pin
Share
No comments


Nas letras do tango podemos atopar todos os caracteres esenciais da realidade riopratense, unha realidade que é patrimonio común de arxentinos e uruguaios. O individualismo, a nostalxia, a amistade; todo está no tango porque non hai sentimento, vicio ou virtude que non teña a súa letra. Dentro dos milleiros de letras que se levan escrito en máis de cen anos de creación literaria tanguera, hai temas que son máis reiterados que outros e por tanto moi indicativos da particular psicoloxía riopratense. A xeito de pequena escolma, pódese facer unha enumeración dos tangos e temas máis frecuentados polos autores.

- O barrio (Barrio reo, Barrio pobre, Melodía de arrabal, Puente Alsina, Barrio viejo, Barrio de tango, Almagro, Paternal, San José de Flores, Corrientes angosta, Viejo rincón, Recordando mi barrio, Tinta roja, Las cuarenta, Callecita de mi barrio, La que murión en Paris, Vuelvo al barrio, Volver)

- A morriña (Gricel, La abandoné y no sabía, Madreselvas, El 45, A pan y agua, Tiempos Viejos, Acquaforte, Destellos, Barra querida, Miriñaque, Tal vez será su voz, Bolita cachuza, Caminito, Cartas viejas, Cómo se pianta la vida, Sueño de juventud, Boliche de cinco esquinas, Café La Humedad, Cada vez que me recuerdes, Quien tuviera dieciocho años).

- A nai (El penado 14, Madre, Te odio, Madre hay una sola, Perdón viejita, Oración rante, Hacélo por la vieja, Victoria, Santa madrecita, Trago amargo, Consejo de oro, Quejas del alma, A su memoria, La gayola, La casita de mis viejos)

O poeta Héctor Negro, autor entre moitas letras da magnífica Viejo Tortoni (1981) di que no tango entra todo: lo sentimental, lo descriptivo, lo social, lo jocoso, las pasiones populares, lo hondamente confidencial, el desgarramiento más hondo. En diferentes estilos e linguaxes todo cabe dentro do tango que comeza coa expresividade do lunfardo e logo transita polo romanticismo e a crónica realista ata chegar a descarnada filosofía do gran creador Enrique Santos Discépolo. Sen esquecer o lirismo de Cátulo Castillo, Homero Manzi, Enrique Cadícamo, Homero Expósito, Horacio Ferrer e Eladia Blázquez.

Tendo en consideración o contido das letras, Daniel Vidart, fai unha clasificación en catro grupos: dramáticas, líricas, humorísticas e cómicas. Sobre os temas das letras propón unha clasificación en dez temas: 1) tema campesiño [as paisaxes e as personaxes do mundo rural); 2) tema orillero [o barrio, o arrabaldo, o bailongo, os taitas, as paicas, o patio do conventillo); 3) tema urbano [as rúas da cidade, o porto e seu mundo]; 4) tema amoroso [o amor da nai, a pena de amor, a traición]; 5) tema sobre o ambiente [a brevidade da gloria, o bailarían compadrito, o canfli, o bacán, o otario); 6) tema satírico [a crítica de costumes, persoas e situacións]; 7) tema lúdico [o escaloseador, o burrero, a timba, o fútbol); 8) tema filosófico (a tristeza, a dor, o cinismo, a indiferencia, a soedade); 9) tema social [a miseria, a fame, a gayola]; 10) tema tango [o propio tango é motivo dunha letra]. Para Jorge Göttling os temas do tango son nove: 1) o escepticismo; 2) a nai; 3) a fractura ou amor fallido; 4) o reencontro; 5) a vinganza; 6) o duelo crioulo; 7) o amor fugaz; 8) o alcohol; 9) o xogo.

"Aparecida una música, es un hecho casi instintivo que el hombre quiera cantarla. Así, los primeros tangos, sobre todo los que se ejecutaban en los prostíbulos o lugares privados, de inmediato fueron utilizados para ponerle letra y cantarlos; letra por supuesto, adecuada a cada ambiente. En el caso del tango debe tenerse en cuenta la existencia de los payadores que, en otros géneros, enseñaban la manera de improvisar o escribir una letra para determinado músico. Ángel Villoldo fue payador en sus comienzos y se acostumbró a la facilidad de poner versos a distintas músicas, como lo hizo con el tango luego, con espontaneidad y fue el principal letrista de la Guardia Vieja. Pascual Contursi, años después, utilizaría el mismo procedimiento para hacer sus versos para determinados tangos, pues también se había iniciado como payador". Rubén Pesce.

Manuel Suárez Suárez
Galicia digital
Share
Tweet
Pin
Share
No comments


Os meus estudos de “Preparatorios de Abogacía” en Montevideo curseinos no IAVA (Instituto Alfredo Vázquez Acevedo) e tiven a sorte de que a miña profesora de Literatura fose a gran poeta uruguaia Idea Vilariño que era descendente por liña paterna de emigrantes do Concello de Ponteceso. A profesora Vilariño é sen dúbida quen máis afondou no estudo da literatura tanguera e os seus eruditos traballos de investigación imprescindibles para calquera análise que se queira realizar. O primeiro no que fai fincapé sobre as letras do tango é que ningún autor se atreveu nunca a escribir os textos das cancións segundo se pronunciaban. Os precursores da literatura tanguera incluían lunfardismos pero nunca chegaron a substituír as “elles” por “yes”.

Tamén recoñece o importante papel de Pascual Contursi e Carlos Gardel (Carlos Escayola Oliva) xa que Gardel foi un pioneiro que coa letra argumentada de Contursi outorga a partida de nacemento o tango-canción. A poesía de Contursi introduce no tango, a partir de 1917, unha temática que será o seu sinal de identidade xa que os autores posteriores escribirán variantes sobre o tema universal do amor (Mi noche triste, De vuelta al bulín, Flor de fango) e Gardel cando canta os versos de Contursi, sen sabelo, está facendo de codificador. A súa xenialidade artística establece a fixación dunhas normas que logo se seguirán para cantar un tango.

Contursi es un poeta y aunque después vendrán otros de más calidad literaria, o más originales o más profundos o más ricos, nos hemos detenido en él por lo que significó, por lo que hizo posible como punto de partida para Gardel y para la literatura tangüística, por estar en el origen de un clima, de un estado de ánimo, de un lenguaje, de una temática, de una actitud que fueron esenciales, que se consustanciaron con el tango.

Idea Vilariño

Para Idea Vilariño se atendemos ao propósito do tema, temos tres formas de expresión literaria no tango: a lírica (expresa un estado de ánimo ou un sentimento); a narrativa (desenvolve unha historia na que se manifesta unha experiencia propia ou allea); a dramática (relata unha situación de drama con personaxes, lugares e feitos). Para dona Idea no tango hai cinco grandes temas: 1) o amor; 2) a nai; 3) o paso do tempo; 4) o tango; 5) o alcohol. Fai o suliñado de que demos de distinguir entre temas e motivos. O tema é unha unidade de interese (unha personaxe, un acontecemento, unha conducta) que pode enfocarse de moi distintas maneiras. O motivo é unha situación ou un feito ou encadeamento de feitos que se repiten sen que modifique a estructura fundamental.

El tango canta, así, los lugares de vida, de diversión, del recuerdo ---el barrio, una calle, las “lucecitas de mi pueblo”, la “casita de mis viejos”, el cabaret, el café, el circo, Buenos Aires, puerto nuevo, el conventillo, el cuartito azul, la garçonnière, la calesita---; los tipos humanos y los oficios ---la madre, el zapatero remendón, el taximetrista, el ladrón, el malevo, la linda del barrio, la solterona, la fea, la enferma, la novia, la muchachita que dio aquel mal paso, la prostituta, la mujer fatal, el bailarín profesional, el linyera, el cuarteador, el italiano---; los cantores ---payadores, milongueros, cantores de tango, Gardel, las serenatas---; los juegos y los deportes ---los naipes, las carreras, la quiniela, el fútbol---; y el duelo criollo, el propio tango, el carnaval, el organito, el cigarrillo, la barra de la esquina, la infancia, Yrigoyen, la crisis, las copas, la cárcel, el hospital, el paso de los años, la muerte, la vejez. Dios. Y qué no.

Manuel Suárez Suárez
Dende Lonxe de Montevideo.
Qué pasa na costa
Share
Tweet
Pin
Share
No comments

Os tíos de Manuel Suárez, o Neno da Loba, que rozaban o monte o dia do ataque da loba en Tines

Os anos pasan pero aínda non esquecín case nada do acontecido o 21 de xullo de 1958 nun monte da miña aldea de Tines (Concello de Vimianzo). Non teño que esforzarme na lembranza xa que gardei as imaxes do espazo no que tivo lugar a trabada dunha loba que deixou no meu pequeno corpo a pegada de 33 cicatrices.

Supoño que a pobriña estaba famenta pois eu non era moita cousa pero é ben sabido que cando hai fame non se pode elixir. Quero dicir que os lobos prefiren a carne de cabra, ovella ou vaca. Os ataques a seres humanos son escasos e tampouco é habitual a caza individual xa que son animais que sempre forman parte dunha manda. Quero pensar que se estou vivo é polo meu forte desexo de viaxar a Montevideo que era onde emigrara o meu pai (Xesús do Rei) pero quizais foron os berros do meu padriño os que afastaron a loba e así salvei a vida. Fose o que fose non era de morrer pois segundo a miña nai (Valentina de Xan) non era o meu destino.

Agora vouvos levar comigo ata o monte onde rozaban os meus tíos (Manuel e Encarnación) na zona alta da aldea e na beira do camiño que leva ata a capital municipal. Estaba a xogar con Alberto (un neno un pouco maior ca min) nunha encrucillada moi xeitosa onde facían lindeiro dúas ou tres leiras de veciños de Tines. Alí a terra era branquiña por mor da area que apousaba logo de escorregar por enriba dunhas laxes horizontais que chegaban ata o valado dunha leira situada xusto antes da que era dos meus avós maternos. Estaba anicado, enredando xunto ao meu amigo, cando me sorprende o seu forte berro:
Manoliño que vén o lobo! Érgome para saír detrás del que fuxe en dirección a onde están os meus tíos pero antes de chegar ao valado que tiña un pasadoiro para facilitar o paso sinto que uns dentes traban na miña espalda. Non esquezo a última imaxe dunha pedra brillante que era onde se apoiaban os pés para pasar o valado. Teño aquel recordo intacto xa que o pasou despois non ten imaxes. Eu pechei os ollos. A loba lévame a un lugar escollido no que unhas pedras horizontais fan un corte vertical que agacha da vista o que alí estea.

Dixen que non vin nada pero sentín que unha boca e unhas poutas movían o meu corpo a dereita e a esquerda coma se eu fose un abano. Apretei as mans a cara e non lembro de quitalas por vontade propia. Os meus berros foron diminuíndo ata que quedei sen forzas. Lembro que cando acougaba un pouco, a loba mordía con menos forza. Os meus tíos non saben dicir o tempo que pasou ata que me atoparon e levaron a casa onde estaba a miña nai. O primeiro transporte foi nos brazos do meu padriño e logo na besta ata a Piroga que é onde ten a consulta don Braulio, o médico da familia. Di que necesito unha transfusión de sangue e que deben levarme, urxentemente, ao hospital do doutor Baltar en Santiago de Compostela. Hai que cruzar a ponte do río Grande para ir na busca de Manuel Mira que é o propietario do único coche de alugueiro que ofrece servizo en Baio. A carretera estaba en moi mal estado e así foi que pouco antes da ponte Faílde (no concello de Santa Comba) houbo que deterse para o cambio dunha roda por mor dun pinchazo.

Arredor das sete da tarde ingresaba no hospital e dúas horas despois falei pedindo auga. O doutor Baltar ordenara a transfusión que me salvou a vida. Levaba moitas horas en estado de semi inconsciencia e sen saber a razón de estar nunha cama de hospital coa cabeza vendada e o corpo cheo de apósitos desde as mans ata as pernas. Estiven un día enteiro de repouso (o 22 de xullo) pero xa o 23 puiden dar un paseo pola Alameda que estaba a un paso da esquina de xeneral Pardiñas e Carreira do Conde. Neste pequeno percorrido foi cando escoitei dicir, a varias das persoas que se achegaban, que era un neno moi afortunado xa que salvara a vida porque así o quixo o noso señor Xesucristo. Outros tocaban na miña cabeza para logo persignarse pero os peores eran os que querían que lles contase como foi o ataque e algún preguntaba se me doera. A miña nai pedía que non me falasen do lobo e trataba de protexerme de aqueles insensibles curiosos. Non lle facían caso e por iso o paseo foi moi curto xa que axiña volvemos para o hospital. A mesma historia da curiosidade tivo lugar en agosto na feira de Baio aínda que agora estaba en alerta e non lles permitía que abrisen a boca para preguntar nada e tampouco deixaba que ningunha man allea tocase na miña cabeza ou nas cicatrices que non cubría a roupa. Aló van 65 anos sen que esmorezan os meus recordos dun moi especial día de verán no monte de Tines.

Manuel Suárez Suárez, 
Dende Lonxe de Montevideo.
Que pasa na Costa, 21 xullo 2023
Share
Tweet
Pin
Share
No comments
Que un programa de radio fundado en Montevideo o 3 de setembro de 1950, feito enteiramente en galego, cumpra 71 anos ininterrompidos de vida é motivo de celebración pero tamén de recoñecemento do esforzo realizado polo moi comprometido grupo de emigrantes galeguistas que axudaron ao mantemento da nosa identidade nas terras da República Oriental do Uruguai. Estamos a falar de que uns meses despois da morte de Castelao en Bos Aires, os seus amigos montevideanos, fundan un espazo radial para renderlle homenaxe e chámanlle “Sempre en Galicia”.


Nunca esquecerei, recén chegado a capital uruguaia, cando o domingo 30 de novembro de 1958, pola mañá, escoito desde o meu cuarto a música duns gaiteiros que sae da radio “Philco” que está na cociña. Aínda tiña moi presente os sons das gaitas na festa de Nosa Señora da Ermida Vella, o oito de setembro na miña aldea de Tines. Aquel histórico domingo téñoo gravado xa que foi cando sentín alegría porque entendín que alí sería moi feliz. Nunca imaxinei que anos despois sería amigo dos señores que falaban pola radio e que me convidarían a formar parte activa de “Sempre en Galicia”.

Os que queiran máis información sobre o programa poden ler o libro de Mónica Rebolo Vázquez (Edicións Laiovento) xa que eu debo centrarme no futuro inmediato para intentar que a Xunta de Galicia e o Parlamento e as Deputacións e o concello de Rianxo e a RTVG, outorguen distincións e premios a unha iniciativa que ten grande importancia polo seu moi eficaz labor didáctico xa que é a máis antiga escola de galeguidade na emigración. Por suposto que son benvidas as distincións honorarias pero sen esquecer a realización de actividades concretas na capital uruguaia.

Coido é pertinente que lembre o Corenta Aniversario (3/IX/1990) como exemplar actuación da Xunta de Galicia a través da Consellería de Cultura que estaba baixo o mando do mestre ourensán Daniel Barata Quintas. O compromiso e o bo facer de Paz Lamela Vilariño (directora xeral) e de Xabier Senín Fernández (sub director) levaron a Montevideo unha aperta solidaria para todos os alí residentes. Os actos conmemorativos tiveron moita repercusión xa que Galicia estivo presente desde o 2 e ata o 7 de setembro con actuacións musicais, estrea de filmes, vídeos e exposición de libros.

O mesmo 3 de setembro, pola noite, o Teatro Solís (o máis prestixioso do país) acolle a actuación de “Milladoiro” na súa primeira viaxe ao Río da Prata. Foi emocionante e coido que as bágoas de alegría do meu benquerido lucense Manuel Meilán Martínez (director-fundador) logo de recibir o aplauso de máis de 1.200 persoas (aforo completo) ben valeron o investimento realizado. Houbo tamén outro momento inesquecible cando Moncho García di que interpretarán a “Polca dos Campaneiros” adicada especialmente ao fillo dun dos fundadores do famoso cuarteto “Os Campaneiros de Vilagarcía”, o meu amigo Ramón Valiñas, que estaba presente na sala.

Foi unha semana chea de emocións que aínda se recorda xa que despois de aplaudir a “Milladoiro” puidemos gozar coa voz da moi talentosa neta montevideana da Pastoriza (Cristina Fernández Fernández) que mantén activo o sentimento de pertenza a terra da inmorrente Rosalía de Castro. Tivo lugar en “Cinemateca” a estrea dos filmes Continental, Urxa e Sempre Xonxa e coa participación nun coloquio de Carlos A. López Piñeiro (director de Urxa). Lembro que fun quen levou a Montevideo, xunto coa equipaxe, media ducia de caixas metálicas coas cintas orixinais de Continental e Sempre Xonxa. Ademais tamén unha mostra das últimas novidades editoriais galegas.
 


Ocórreseme facer a proposta de que no ano 2022 se volva a capital uruguaia para festexar esta meritoria andaina cultural no exterior coa repetición dos recitais de Milladoiro e Cristina Fernández e a proxección de filmes e mostra expositiva ou feira do libro galego. Sei que será un éxito xa que teremos a axuda do eficaz Patronato da Cultura Galega (entidade que financia o espazo radial) e a colaboración do carballés Toni de Sofán (Antonio García de Seárez) que leva varias décadas diante do micrófono para que as mañás do domingo sexan o elo que nos une en irmandade solidaria arredor dos sons da Muiñeira de Chantada. O bo traballo do meu amigo Toni debe ser recoñecido. Estamos diante dun moi activo emigrante que agradece a honra de ser escollido para seguir coa sementeira de galeguidade desde unha emisora radial na República Oriental do Uruguai. O meu desexo é que o sábado 3 de setembro do vindeiro ano sexa unha xornada de festa maior para certificar que sigue fortemente xunguido a Galicia o elo de emoción que por enriba do Atlántico penduraron os fundadores de “Sempre en Galicia” en 1950. Ofrezo a miña colaboración para que os anfitrións montevideanos nos conviden a matear xuntos (a Intendencia Municipal de Montevideo é a propietaria do Teatro Solís) para celebrar unha achega do sangue emigrante na conformación dun xeneroso país que nos acolleu con agarimo no seu niño de hornero e abeirounos en tempos de escuridade, friaxe e tempestades.

Manuel Suárez Suárez
Share
Tweet
Pin
Share
No comments
En la capital argentina desembarcaron más de medio millón de emigrantes gallegos que a orillas del Río de la Plata encontraron un acogedor lugar para construir un nido propio al abrigo de viejas tempestades. Cruzaron el mar al ser empujados a abandonar su verde paraíso atlántico de castaños y robles. La alegría les llegó al ver que en el sur podían criar, educar y dejarle algo en herencia a los descendientes. Nuestros emigrantes labran su futuro con sudor y honradez.


Una familia emigrante fue la que recibió en su casa porteña a Carlos Gardel [Carlos Escayola Oliva] un 12 de enero de 1920. Los Martínez del Valle vivían en la calle Sarmiento entre Carlos Pellegrini y Esmeralda. Tenían dos hijas, Isabel y Concepción. Se cuentan diversas versiones sobre quien acompañaba a Carlos Gardel cuando conoció a Isabel en la esquina de Sarmiento y Pellegrini. Isabel –fallecida en 1990- dijo en una entrevista dijo que se trataba de un secretario de Gardel que además era medio pariente suyo. Creo podía tratarse de José Vázquez Vigo, el músico y compositor nacido en Ferrol al que Gardel le grabó en 1929 dos canciones, "Nena" y "Mariflor".

A comienzos del año 1932, Gardel estaba en Europa. También su novia andaba por aquí, en Milán, estudiando canto. La investigadora argentina Guadalupe Rosa Aballe analiza estos años de relación amorosa utilizando una valiosa documentación propiedad del coleccionista Hamlet Peluso. Son una serie de cartas con mucha información. Así podemos saber que Isabel estuvo en Lugo en compañía de su madre para visitar a la abuela materna que estaba enferma (nacida en 1850) . Se alojaron en el hotel Méndez Núñez del que era propietario un sobrino de la madre de Isabel. Desde el hotel le telegrafió a Gardel informando sobre la salud de la abuela de 82 años de edad. Luego le escribió una carta para disculparse por sus constantes pedidos de dinero. Le comenta que “es una pobre viejita que no la veré más, ya ves la edad y la enfermedad que tiene, vos sabés que si fuera para pasear estáte seguro que tu gorda no te pediría un centavo”. 



Isabel quería encontrarse con su novio porque después de 12 años era muy poco lo que se veían. En la última carta desde Lugo [25 de febrero de 1932] se queja resignada: “ya ves estamos tan cerca y nos vemos cada año”. En los primeros días de abril se encuentran en Milán. La investigadora Aballe se muestra bastante crítica con la actitud de Isabel con respecto a pedidos de ayuda económica. Creo sinceramente que Isabel era bastante comedida en sus solicitudes. Es muy lógica su preocupación. El noviazgo se extendía y no se hablaba de casamiento. No acepto la imagen negativa que quiere transmitir Armando Defino (inmoral amigo que se inventó la farsa del testamento ológrafo para manejar la gran herencia de Gardel) que expresa su desprecio hacia Isabel, manifestando que a Gardel “le resultaba difícil deshacerse de esa mujer”.

No hay que ser muy observador para afirmar que Carlos Gardel estaba enamorado de Isabel. Es evidente que Gardel no rompió su relación por el dinero que gastaba con su novia. Es bien conocida su generosidad. Ayudaba a mucha gente. Tengo la certeza de que pensaba casarse con Isabel para tener la familia que nunca tuvo. El ladrón de Defino tiene la desfachatez de criticar a los emigrantes que lo recibieron con un arroz a la valenciana el día que oficializó su relación. Defino expresa: “creyó que era su amor”; “Carlos quería librarse a toda costa”; no se trataba sólo de la mujer sino de estar ligado a una familia”.

El traidor de Armando Defino esconde lo que precisamente define a Carlos Gardel como persona cordial, honrada y muy solidaria. Es el pasado de hijo no reconocido del coronel Escayola lo que le hace buscar una familia. A Gardel le sobran mujeres para elegir pero no quería una novia del mundo artístico. Se enamoró de la hija de unos emigrantes y disfrutaba escuchando las historias de aquellos gallegos del otro lado del mar. Eran hermanos de viaje. No tiene precio el escuchar a Isabel Martínez del Valle decirle: “Querido Carlitos”.

Manuel Suárez Suárez
Share
Tweet
Pin
Share
1 comments
Nuestra activa defensora de los emigrantes despidió el 2014 en La Habana. Aunque acostumbra a celebrarlo en Baíñas [Vimianzo] en la compañía de su milenaria amiga Pedra da Arca tuvo que cambiar el rumbo ya que recibió una invitación urgente de Fidel Castro Ruz para cenar en la “Perla del Caribe”. Se quedó muy sorprendida pues llevaba desde 1991 sin contestación a una petición que le hiciera ---siendo presidente de Cuba--- delante de la casa de Manatí, en la que el presidente Fraga Iribarne vivió durante buena parte de su infancia.


Fidel: ¡Bienvenida! Me alegra mucho que hayas aceptado mi invitación. Después de años sin noticias mías, te convoco sin avisarte con un mínimo de antelación. Espero perdones mi absoluta falta de cortesía pero creo que te vendrá bien un airecito de calor tropical y unas cuantas cuncas –así le llamaba don Manuel-- de una queimada especial que te voy a preparar con el mejor ron del mundo.

Diáspora: No hay nada que agradecer. Entenderás que soy la primera interesada en volver sobre el tema que te presenté en el año 1991. Por otra parte, cuenta a tu favor la gran amistad que me unía al noble emigrante don Ángel de Láncara. Supuse que ahora retirado, tendrás tiempo libre para reflexionar sobre el medio siglo de historia cubana en el que fuiste protagonista. Me dije que tenía que aprovechar para convencerte de que es el momento apropiado para que enciendas la luz verde sobre la propuesta que te hice.

Fidel: Es cierto, mi amiga, es el momento de reparar errores. Estoy al final del camino. Si mañana me voy para el cementerio, pasado mañana se celebran elecciones y las gana el partido de los cubanos que se fueron a Miami en los primeros años de la década del 60. No es por desmerecer a mi hermano pero es evidente que el “Chino” no tiene la autoridad moral que tengo yo. Es buen cumplidor de sus obligaciones pero entiende poco de economía. Se quedó enredado y anquilosado en la retórica anti-imperialista de cuando bajamos de Sierra Maestra.

Diáspora: Veo que estuviste repasando los 50 años en los que fuiste el John Wayne de la película. A ti te tocó ser el guía del rebaño. Durante años llevaste a los guajiros a pastar dentro de un vallado en el que el lobo no atacaba. Algo conseguiste pero sientes que eres un pastor fracasado. No temen al lobo. Al ver que no alcanza la hierba los invade una ansiedad que los mueve a buscar una senda fuera del espacio delimitado por el cayado del pastor. Lo que te quiero decir es que cualquier tipo de organización política es pasajera y que además el análisis que se haga del pasado casi nunca es objetivo al llenar de colores el blanco y negro.

Fidel: Contigo se puede hablar. Me abres los ojos con tus razonamientos de vieja gallega emigrante. El gigantesco escritor Miguel de Cervantes ---por cierto, leí que tiene orígenes lucenses al igual que los míos--- decía que había que confiar en el tiempo porque “suele dar dulces salidas a muchas amargas dificultades”. Bien, tengo mis dudas de sea así y propongo firmemente el confiar siempre en el ser humano. El tiempo es poco serio, es muy variable. Te pongo un ejemplo: una hora en compañía de tu enamorada se pasa volando y una hora encarcelado puede ser eterna. Cuando decido que es necesario acabar con la dictadura de Batista no quiero dejar pasar el tiempo. Opinaba que el tiempo no era neutral, iba pasando y los ricos se hacían más ricos y los pobres, más pobres.

Diáspora: Es una satisfacción escucharte hablar y comprobar que te estás corrigiendo. Creo que hubieras sido un gran profesor de historia o de filosofía pero te metiste de cabeza en el papel de Cronos y pasó lo que pasó. Los años, a algunos de nosotros, nos enseñan a ser humildes. Creo que la clave de la paz espiritual o de la tranquilidad de conciencia está en que el corazón se imponga a la razón. Sobre el tiempo habría que consultar a Stephen Hawking aunque yo no entendería su explicación. El tiempo es un buen docente pero su valor didáctico se reconoce al final del camino. Con el tiempo no funciona la prevención, es una pena, nos hubiera evitado una cantidad de errores que acabamos reconociendo cuando no le queda más cuerda al reloj.

Fidel: Realmente estoy encantado de tenerte en La Habana. A lo mejor te hago caso y en una vida futura doy clases de Historia de América. Nunca se sabe. ¿Me imaginas en el aula explicando las causas y consecuencias del medio siglo de embargo yanqui a Cuba? Aquí tendría mis dudas. No es fácil, si te hago caso a ti y dejo que el corazón se exprese, trasmitiré a los alumnos que los imperialistas del norte ahogaron con su fuerza a una alegre isla que quería vivir con ritmo propio. Si dejo hablar a la razón, tendré que aceptar que un danzón, un pasodoble o una canción de Elvis son diferentes formas de expresión musical que no influyen en el sentimiento patriótico de los cubanos que es un bien inmaterial no embargable.

Diáspora: Me alegra que tengas la valentía de reconocer que en el pasado veías todo con exceso de carga emotiva. Coincido contigo en que al final del camino, debemos de despejar todas las nieblas posibles para que no te castiguen con la oscuridad al llegar allá arriba. Vamos al tema que supongo me trae hasta aquí en esta noche habanera de San Silvestre. Me citaste, espero sea así, para informarme sobre la petición que te formulé para que se proceda a la devolución oficial a sus legítimos propietarios del inmueble registrado en escritura pública a nombre del Centro Gallego de La Habana. En la capital cubana los gallegos emigrados se esforzaron por labrarse un futuro a título individual y a título colectivo. Por un lado el hogar familiar y por otro el hogar social. Con sus aportes construyeron el gran palacio del Centro Gallego que es una joya arquitectónica de gran valor. El gobierno que tu dirigías lo expropió y pasó a ser utilizado por diferentes entidades públicas. No me olvido de puntualizar que las sociedades gallegas siguieron contando con un espacio para desenvolver sus actividades culturales.

Fidel: Ciertamente, Diáspora, te llamé con urgencia para resolver el asunto del Centro Gallego. Soy consciente de que me estoy acercando a la tumba. No quiero irme sin antes arreglar el tema de la devolución del Centro Gallego a sus dueños o propietarios. Como puedes ver no escapo por la tangente y te hablo de la propiedad privada de una sociedad mutualista que volverá a estar en manos de los socios. Estoy en deuda con mis ancestros y con mi padre que fue un luchador que me inculcó el valor de la perseverancia. Se había inventado un dicho con rima que con frecuencia nos repetía: “no se llega a Camagüey con la sombra del jagüey”. Quería unos hijos que se moviesen y nos aconsejaba en base a su experiencia de vendedor ambulante que recorría las haciendas con sus mulas cargadas de prendas de vestir y ropa de cama. Así fue como ahorró los primeros pesitos que invirtió en la compra de un trozo de tierra cubana. Era un gallego corajudo que se enamoró de los paisajes de una isla que decía te curaba cualquier humedad o dolor en los huesos.

Diáspora: Bueno, Fidel, no esperaba otra cosa de ti. Se abrió la puerta a una nueva realidad al acordar el restablecimiento de las relaciones diplomáticas con Estados Unidos. En esta línea aperturista que no tiene vuelta atrás, te pido que intervengas con firme resolución. Eres el más indicado para impulsar el acto de reparación que enlace definitivamente a nuestros descendientes –-ciudadanos cubanos--- con la herencia de sus abuelos gallegos. Es cierto que el paréntesis que le pusiste a sus derechos fue demasiado largo pero ya conoces el dicho de que “nunca es tarde si la dicha es buena”. Si quieres puedo hacerle llegar al presidente de la Xunta de Galicia, una tarjeta invitación de tu puño y letra. Creo que corresponde lo invites para que sea testigo en un acto jurídico que marcará el inicio de una nueva etapa en la que un gaitero cubano anuncia al mundo que se abren los caminos de la libertad para los amantes de la democracia. Gracias, de verdad, me despido. Vuelvo a Galicia con la convicción de que cumplirás tu promesa de devolución en el próximo año.

Fidel: Entiendo que tengas prisa por comunicarle a los habitantes de Láncara que Fidel, el hijo de don Ángel Castro Argiz, se comprometió a la devolución del Centro Gallego de La Habana. Podrías quedarte unos días para visitar Santiago de Cuba pero otra vez será. Te hago constar, sinceramente, que el agradecido soy yo al tener la oportunidad de reparar la gran metida de pata de incautar una propiedad que lleva en sus cimientos y paredes, el sudor de miles de emigrantes de la tierra de Rosalía. Te aseguro que el Centro Gallego de La Habana, construido en el Paseo del Prado o de José Martí, volverá al seno de la colectividad gallega a la mayor brevedad posible. Antes de irte, por favor, tómate otra cunca de queimada al estilo galaico-habanero para que el camino de vuelta sea más placentero. ¡Un abrazo y feliz retorno!

Manuel Suárez Suárez
Share
Tweet
Pin
Share
No comments
Los años pasan aunque el niño emigrante de la aldea de Tines [Vimianzo] no olvida su gran alegría cuando identificó la mano de su padre balanceándose en el muelle del puerto de Montevideo. El desembarco tuvo lugar el 27 de noviembre de 1958 luego de un viaje que no fue nada suave ya que el viejo "Cabo de Hornos" iba perdiendo fuerzas. En la larga singladura de 20 días perdí mucho peso y no fue hasta llegar a Santos que pude recuperarme un poco gracias a mi tío José de Romarís que subió a bordo con unas sabrosas bananas brasileñas. Hoy los plátanos canarios me resultan casi insípidos en comparación con la mágica fuerza energética de aquellos hermosos colores amarillos.


Antes de bajar del barco hice un recorrido visual por todas y cada una de las edificaciones que rodeaban el puerto. Enseguida comprobé que el sol americano era mucho más fuerte que el de la aldea ya que nadie llevaba abrigo. Mi padre y quien le acompañaba -después supe que era su amigo Ramón de Castromil-- llevaban unas camisas de manga corta. Mi madre decía que aquí no iba a necesitar los zuecos ya que llueve poco y no hay barro en los caminos que además son de piedra. Pues, ciertamente semejaba que la cosa pintaba bien. Aún estaba en el barco pero muy convencido de que mis padres escogieran aquella ciudad para que yo pudiese correr más ligero.

El apartamento que alquilara mi padre en la calle Pantaléon Artigas e Ipiranga en el barrio de Aires Puros, estaba bien. No era grande pero tenía mucha luz y en la vereda contaba con la sombra protectora de unos árboles llamados paraísos. Allí fue donde armé mi nuevo espacio y sistema de vida. Todo cuanto veía era nuevo y todo cuanto oía era diferente. En la cocina un aparato llamado primus encendía sin leña. Pasaba la tarde entera jugando hasta el anochecer que era cando volvía mi padre del trabajo. Alrededor de las cinco se hacía una pausa obligada para el refuerzo de pan con mortadela. Aquel Montevideo era estupendo.

El primer domingo en tierras rioplatenses coincidió con una fecha histórica en el Uruguay: la celebración de las elecciones nacionales. Por supuesto que no me enteré del asunto electoral ni de que el Partido Nacional ganó después de nueve décadas de gobiernos del Partido Colorado. Para mi fue el domingo en el que ingresé como socio de pleno derecho en la generosa República Oriental del Uruguay. Un lugar especial, lleno de felicidad, en el que los niños hacen pozos en la playa de Buceo y corren por el Parque Rodó y aplauden a las murgas en los tablados. Quiero agradecer a Mercedes Vázquez Rama que fue quien me abrió las puertas del nuevo país con su cordial hospitalidad.

El matrimonio Vázquez-Rama tenía casa propia en la calle Santa Ana a unos diez minutos de nuestro apartamento. Lo más directo para llegar era bajar hasta Propios y luego ir por la calle Tudurí. Merceditas era de Vimianzo y también vino en un barco. Quedé maravillado con ella. Estaba atento a todo lo que decía y me gustaba todo lo que hacía. Su cuaderno escolar no tenía una mancha y los dibujos eran muy buenos. Merceditas utilizaba una técnica ---desconocida para mi--- que consistía en presionar más o menos el lápiz para obtener una u otra intensidad de color. Fue quien me informó de que en la escuela tendría que aprender a cantar el himno nacional.

Mi nueva amiga tenía la experiencia adquirida en dos años de residencia y no quería que yo llegase a la escuela sin saber quien era Artigas. Fue a quien le escuché por vez primera la palabra héroe para definir a don José. Callé la boquita a pesar de no entender el significado. Lo único que me quedó claro fue que Artigas era amigo de los indios y que lo dejaron morir lejos en el olvido. En la merienda confirmé que desembarcara en el mejor lugar del mundo. Merceditas trajo para beber un agüita caliente y para comer unas rodajas de pan con una crema de color beis por encima. La bebida y la comida eran desconocidas pero no pregunté nada.

El agua caliente se echaba en unas hierbitas y se sorbía por una cañita metálica llamada bombilla. Era el mate dulce y sabía bien. Pero la emoción más fuerte la recibí cuando lleve a la boca un cacho de pan. Quedé hondamente sorprendido por un sabroso dulce de leche según le llamó Merceditas. Aquella delicia dejaba en segundo plano al chocolate que la abuela Concepción compraba en la feria de Baio. Volví sonriendo para el apartamento. Mi padre hablaba de levantarse temprano para ir a trabajar a "Casa Ponti". Pensé en mi buena suerte. En la aldea no había mate, ni dulce de leche y tampoco un primus para cocinar. El paraíso de los paraísos estaba allí en la orilla del Río da la Plata.

Manuel Suárez Suárez
Share
Tweet
Pin
Share
No comments
Desde Galicia, Manuel Suárez Suárez recuerda al actor, recientemente fallecido en Santiago de Compostela. Pazos tenía 64 años, y había ganado fama internacional con su excelente labor en la película uruguaya Whisky.



O luns 4-XI-1991 nas páxinas do xornal “Diario 16 de Galicia” publiquei unha nota titulada Un actor galego da emigración. Alí falaba do meu amigo Andrés Pazos Pérez que me pedira axuda por carta xa que estaba analizando a posibilidade de volver a Galicia xunto coa súa familia. Nacera en Ames e levaba na capital uruguaia 38 anos. Un tío seu foi o dono da coñecida cafetería compostelá “Azul”. Quedei sorprendido porque estaba moi integrado na vida social uruguaia e tiña esposa e dous fillos. Naquelas liñas lembrei que ademais de recoñecido actor teatral o seu oficio cotiá era o de perruqueiro nun salón de peitados unisex xunto coa súa muller na rúa Mercedes da capital uruguaia.

Comecei a tratalo arredor de 1973 cando a miña amiga Yolanda Díaz Gallego, directiva do Patronato da Cultura Galega, comentou que era galego. A primeira actividade que lembro foi chamalo para que puxese a súa voz nun audiovisual realizado sobre as fotos do ferrolán Manuel Monteagudo Romero. Despois tivemos máis relación cando estiven aos mandos do programa radial “Sempre en Galicia” ao que o convidaba para ler textos curtos de Castelao. No seo do Patronato recitou moitas veces e tamén foi o impulsor e primeiro director da Escola de Teatro. Aínda resoa nos meus oídos a súa fermosa voz recitando no baixo da rúa Río Branco 1443 en harmonioso dúo coa tamén emigrante Mercedes Boquete.

A traxectoria de Andrés no Uruguai será sempre lembrada polas aplaudidas actuacións teatrais en Pluto de Aristófanes, A Gaivota de Chejov, Egor Bulichov de Gorki e Rasga Corazón de Viana Filho. Dentro do cine polo seu gran papel en Whisky e aquí recordaremos que foi un inmenso petrucio na exitosa montaxe de A Lagarada. Os que o aplaudiron en Trasalba non esquecerán a súa magnífica caracterización do Señor Vences de Alén e os seus berros no comezo do Actus Secundus: ¡Ó traballo nugalláns, arriba! ¿Ou coidades empalmar a parva co almorzo?

Foi premiado polos críticos uruguaios co máximo galardón que outorgan: o “Florencio” [en homenaxe ao famoso dramaturgo Florencio Sánchez]. Ingresa na institución teatral “El Galpón” en 1973 e alí permanece ata que a dictadura clausura o teatro. Segue en Montevideo e funda o “Teatro de la Gaviota” cun pequeno grupo de actores que resisten sen coller os vieiros do exilio. Quero reproducir algúns comentarios da prensa arxentina e uruguaia sobre actuacións súas: “Andrés Pazos, como el escudero, es sin duda, el actor más dúctil y con mayor capacidad de asombro del grupo uruguayo de “La Gaviota” [Lazarillo de Tormes]; “Andrés Pazos, expléndido de voz y físico es el Trigorin que Chejov pedía”; “Pazos conduce casi toda la obra; ya que los demás surgen a sus recuerdos, deseos, miedos, con su acostumbrada solvencia. Andrés transmite con todo su oficio el conflicto del viejo revolucionario” [Rasga Corazón].

Cando Andrés decide volver, póñome en contacto co profesor Xoán Luís Saco Cid que daquela era o presidente do IGAEM. Fágolle un informe persoal xunto co seu C.V. e pídolle traballo para Andrés Pazos Pérez. A resposta foi positiva e o meu amigo axiña se incorpora ao mundo teatral galego mediante un contrato de obra co Centro Dramático Galego. O seu talentoso labor recibiu milleiros de aplausos aínda que a súa idea inicial era a de creación dunha Escola Teatral para a formación dos futuros actores e actrices. Quería ensinar e trasmitir os seus coñecementos de moitos anos de aprendizaxe xunto a dous grandes directores da escea uruguaia como foron Atahualpa del Cioppo e César Campodónico.

Dicía que para actuar, tiña que antes aprender un pouco de galego. Chegara as terras uruguaias con 7 anos e ao seu entender tiña un acento demasiado montevideano. Sostiña que eu si que tiña un galego fluído pero que el debía pensar antes as palabras que ía dicir. Díxenlle que pola contra eu non era actor e que unha cousa é falar con seseo montevideano e outra ben diferente é a de estar enriba nun escenario reproducindo un texto de autor o cal require dunha vocalización máis neutra. Ben probado quedou que Andrés posuía un galego excelente, cheo de ricos matices, ao mellor estilo do gran petrucio Vences de Alén.

Morreu en Santiago de Compostela o mércores 13 de xaneiro pero estará sempre nos nosos corazóns. Foi solidario por partida dobre: con Galicia e Uruguai. Recibe prezado amigo os meus saúdos de irmandade e os fortes berros de: Forza para o teatro galego e para o uruguaio!

Manuel Suárez Suárez
Share
Tweet
Pin
Share
2 comments
Older Posts

About me

Página en construcción

Redes

  • Twitter
  • Instagram
  • Twitch
  • Facebook
  • Emiliano451
  • Kinoclub
Invitame un café en cafecito.app

Últimos posteos

Sponsor

Blog Archive

  • ▼  2026 (9)
    • ▼  abril (2)
      • "Tres moricas me enamoran", por Rocío Danussi
      • Olga de Amaral: Cuerpo textil
    • ►  febrero (4)
    • ►  enero (3)
  • ►  2025 (17)
    • ►  diciembre (2)
    • ►  noviembre (7)
    • ►  marzo (2)
    • ►  febrero (3)
    • ►  enero (3)
  • ►  2024 (50)
    • ►  diciembre (4)
    • ►  noviembre (3)
    • ►  octubre (5)
    • ►  septiembre (9)
    • ►  agosto (1)
    • ►  julio (5)
    • ►  junio (7)
    • ►  mayo (6)
    • ►  abril (4)
    • ►  marzo (1)
    • ►  enero (5)
  • ►  2023 (86)
    • ►  diciembre (7)
    • ►  noviembre (4)
    • ►  octubre (3)
    • ►  septiembre (5)
    • ►  agosto (6)
    • ►  julio (10)
    • ►  junio (4)
    • ►  mayo (6)
    • ►  abril (9)
    • ►  marzo (9)
    • ►  febrero (11)
    • ►  enero (12)
  • ►  2022 (112)
    • ►  diciembre (12)
    • ►  noviembre (6)
    • ►  octubre (9)
    • ►  septiembre (9)
    • ►  agosto (13)
    • ►  julio (11)
    • ►  junio (9)
    • ►  mayo (13)
    • ►  abril (8)
    • ►  marzo (19)
    • ►  febrero (2)
    • ►  enero (1)
  • ►  2021 (35)
    • ►  diciembre (2)
    • ►  noviembre (2)
    • ►  octubre (1)
    • ►  septiembre (4)
    • ►  agosto (8)
    • ►  julio (4)
    • ►  junio (12)
    • ►  mayo (1)
    • ►  enero (1)
  • ►  2020 (4)
    • ►  enero (4)
  • ►  2019 (59)
    • ►  diciembre (4)
    • ►  noviembre (2)
    • ►  octubre (9)
    • ►  septiembre (5)
    • ►  agosto (7)
    • ►  julio (8)
    • ►  junio (3)
    • ►  mayo (8)
    • ►  marzo (5)
    • ►  febrero (3)
    • ►  enero (5)
  • ►  2018 (65)
    • ►  diciembre (7)
    • ►  noviembre (2)
    • ►  octubre (12)
    • ►  septiembre (16)
    • ►  agosto (2)
    • ►  mayo (1)
    • ►  abril (6)
    • ►  marzo (7)
    • ►  febrero (4)
    • ►  enero (8)
  • ►  2017 (89)
    • ►  diciembre (2)
    • ►  noviembre (3)
    • ►  octubre (11)
    • ►  septiembre (11)
    • ►  agosto (8)
    • ►  julio (7)
    • ►  junio (7)
    • ►  mayo (8)
    • ►  abril (8)
    • ►  marzo (6)
    • ►  febrero (8)
    • ►  enero (10)
  • ►  2016 (123)
    • ►  diciembre (8)
    • ►  noviembre (6)
    • ►  octubre (8)
    • ►  septiembre (6)
    • ►  agosto (6)
    • ►  julio (10)
    • ►  junio (12)
    • ►  mayo (5)
    • ►  abril (18)
    • ►  marzo (13)
    • ►  febrero (16)
    • ►  enero (15)
  • ►  2015 (105)
    • ►  diciembre (12)
    • ►  noviembre (10)
    • ►  octubre (9)
    • ►  septiembre (10)
    • ►  agosto (11)
    • ►  julio (10)
    • ►  junio (8)
    • ►  mayo (6)
    • ►  abril (6)
    • ►  marzo (9)
    • ►  febrero (5)
    • ►  enero (9)
  • ►  2014 (120)
    • ►  diciembre (8)
    • ►  noviembre (4)
    • ►  octubre (10)
    • ►  septiembre (9)
    • ►  agosto (15)
    • ►  julio (17)
    • ►  junio (6)
    • ►  mayo (5)
    • ►  abril (10)
    • ►  marzo (11)
    • ►  febrero (7)
    • ►  enero (18)
  • ►  2013 (186)
    • ►  diciembre (16)
    • ►  noviembre (17)
    • ►  octubre (18)
    • ►  septiembre (13)
    • ►  agosto (19)
    • ►  julio (13)
    • ►  junio (11)
    • ►  mayo (9)
    • ►  abril (20)
    • ►  marzo (17)
    • ►  febrero (15)
    • ►  enero (18)
  • ►  2012 (160)
    • ►  diciembre (15)
    • ►  noviembre (9)
    • ►  octubre (9)
    • ►  septiembre (18)
    • ►  agosto (12)
    • ►  julio (15)
    • ►  junio (16)
    • ►  mayo (13)
    • ►  abril (12)
    • ►  marzo (17)
    • ►  febrero (11)
    • ►  enero (13)
  • ►  2011 (174)
    • ►  diciembre (16)
    • ►  noviembre (15)
    • ►  octubre (13)
    • ►  septiembre (18)
    • ►  agosto (23)
    • ►  julio (18)
    • ►  junio (12)
    • ►  mayo (11)
    • ►  abril (11)
    • ►  marzo (15)
    • ►  febrero (9)
    • ►  enero (13)
  • ►  2010 (147)
    • ►  diciembre (15)
    • ►  noviembre (6)
    • ►  octubre (9)
    • ►  septiembre (13)
    • ►  agosto (11)
    • ►  julio (16)
    • ►  junio (19)
    • ►  mayo (19)
    • ►  abril (11)
    • ►  marzo (12)
    • ►  febrero (9)
    • ►  enero (7)
  • ►  2009 (84)
    • ►  diciembre (13)
    • ►  noviembre (7)
    • ►  octubre (9)
    • ►  septiembre (10)
    • ►  agosto (9)
    • ►  julio (7)
    • ►  junio (3)
    • ►  mayo (7)
    • ►  abril (2)
    • ►  marzo (7)
    • ►  febrero (6)
    • ►  enero (4)
  • ►  2008 (48)
    • ►  diciembre (3)
    • ►  noviembre (4)
    • ►  octubre (3)
    • ►  septiembre (4)
    • ►  agosto (2)
    • ►  julio (3)
    • ►  junio (1)
    • ►  mayo (2)
    • ►  abril (7)
    • ►  marzo (8)
    • ►  febrero (4)
    • ►  enero (7)
  • ►  2007 (16)
    • ►  diciembre (7)
    • ►  noviembre (9)

Buscar

Mercado Libre

Ver en AirbnbEl bulín de Moreno / Hermoso duplex
E451 KC

Created with by BeautyTemplates